Pojęcie „wydolności fizycznej”, można definiować na wiele różnych sposobów jednak z punktu widzenia danego opracowania, które zajmuje się zmiennością parametrów maksymalnego poboru tlenu VO2max w trakcie okresu przygotowawczego, definicja stworzona przez Jaskólskiego i Jaskólską (2006) rzetelnie oddaje charakter tegoż zagadnienia. 

Autorzy ci określają wydolność fizyczną jako „zdolność do ciężkiego bądź długotrwałego wysiłku fizycznego, z udziałem dużych grup mięśniowych, bez większych zmian homeostazy, po którego zakończeniu następuje szybki powrót wskaźników fizjologicznych do wartości spoczynkowych”.

Wyrażenie VO2max w literaturze naukowej podaje się najczęściej w mililitrach na kilogram masy ciała na minutę (ml•kg-1•min-1) i nazywane jest zamiennie również jako „pułap tlenowy” (Żołądź 2007). Poprzez pułap tlenowy określa się również „największą ilość tlenu jaką organizm potrafi wykorzystać do produkcji Atp w warunkach tlenowych przy najbardziej wymagającym obciążeniu” (Donatelli 2011). Warto podkreślić, że trening wytrzymałości tlenowej wspomaga zarówno transport tlenu i jak i zdolność jego wykorzystania przez mięśnie (Nazar 2013). Przy tego rodzaju treningu wyznaczenie obciążeń ustala się dzięki częstotliwości skurczów serca, które z 8% granicą błędu korelują z VO2max (Jaskólski, Jaskólska 2006).

Jaskólski i Jaskólska (2006) twierdzą, iż VO2max uwarunkowana jest genetycznie w 50% oraz jak podaje Jastrzębska (2010) kształtować ją można przy systematycznym treningu do maksymalnych wartości u chłopaków do 20 roku a u kobiet do 16 roku życia.

W praktyce sportowej zatem przy odpowiednio skonfigurowanym 2-3 miesięcznym treningu można obserwować wzrost poprawy wydolności fizycznej organizmu na podstawie poprawy parametrów VO2max o około 15%, gdzie osoby z wysokimi parametrami osiągną mniejsze przyrosty a osoby ze słabą wydolnością wyższe przyrosty (Górski 2011). W sportach o charakterze wytrzymałościowym przy określaniu oceny wydolności fizycznej organizmu większe znaczenie od pułapu tlenowego ma określenie położenia progu przemian beztlenowych (Borkowski 2010).

Żołądź (2001) podaje, że do niedawna sądzono, iż pobór tlenu wzrasta proporcjonalnie wprost do wzrostu generowanej przez mięśnie mocy. Poza tym podaje on również, że bardzo długo na tej ówczesnej bazie wiedzy tworzono popularne do dziś pośrednie próby wysiłkowe (próba Astranda, Test Margaria). Astrand (1986) podaje, iż termin „liniowej zależności” poboru tlenu określił Hill już w 1920 roku. Żołądź (2001) udowodnił jednak, iż po wystąpieniu progu przemian beztlenowych (LT) występuje tzw. „nadkonsupcja tlenu”, która powoduje, iż końcowa przewidywana generowana moc przez mięśnie w chwili osiągnięcia maksymalnego poboru tlenu jest niższa przeciętnie o 25% od tej, która przewiduje krzywa wyznaczona przez Hill’a. Sytuację tę można zaobserwować na wykresie nr 1.

Warto jednak zaznaczyć, iż utrata liniowości po przekroczeniu wysiłków ponad progowych nie jest stała bowiem wacha się ona w granicach od 10 do 30% (Żołądź 2001). Nadkonsumpcję tlenu po przekroczeniu LT tłumaczy się większą rekrutacją włókien mięśniowych typu FT, które to wykazują słabe zdolności oksydacyjne i poprzez to doprowadzają również do szybko narastającego mleczanu w krwi oraz w mięśniach (Górski 2011). 

Żołądź (2001) twierdzi również, iż nieuwzględnianie braku zachowania liniowości poboru tlenu zawsze doprowadza do przeceniania wydolności fizycznej człowieka ze względu na to, iż organizm osiągając VO2max potrafi wygenerować mniej energii do pracy niż powszechnie się uważa. Szopa i wsp. (2000) powątpiewają w różnego rodzaju testy, gdzie odnotowuje się pomiary oraz poddaje ocenie poszczególne tak jak to określili ci autorzy - „cechy” motoryczne, gdyż bardzo często dane cechy wzajemnie się przenikają poprzez co wynika z tego, iż badają dokładnie to samo.

Sugerowali oni tym samym, że jedne cechy dominują nad innymi w poszczególnych zastosowanych próbach oraz nie sposób jest je oddzielić i poddać stosownej ocenie jako wyodrębnione już zdolności motoryczne. Mało tego ci sami autorzy uważają, że liczne próby uwarunkowane są odpowiednimi umiejętnościami ruchowymi, dla których także nie ma możliwości zastosowania oddzielnej oceny w trakcie wykonywanych prób.

Starosta (2012) informuje, że naukowcy badający wydolność fizyczną starają się unikać czynników psychicznych, które występują podczas zawodów oraz sądzi, że jest to postępowanie niewłaściwe. Zgodne jest to z twierdzeniami Szopy i wsp. (2000), którzy sugerują, iż próby wysiłkowe mogą co najwyżej zmierzyć tylko „potencjał motoryczny”, który nie zawsze jednak zostanie wykorzystany w pełni w trakcie wysiłków startowych.

Starosta (2012) sądzi zatem, że należy patrzyć na ocenę wydolności fizycznej pod wieloma aspektami, gdzie wymagane jest poszukiwanie ilościowej oceny łączącej w sobie ocenę energetycznej jak i danych informacyjnych oraz psychicznych zawodnika w perspektywie jednej skali. Twierdzi on również, iż w celu doskonalenia oceny aspektów wydolności fizycznej warto uwzględnić ocenę, którą nie tylko należy wyrażać w liczbach.

Szopa i wsp. (2000) oraz Starosta (2012) zauważyli również, iż stosowanie pośrednich metod wyznaczania wydolności fizycznej ma bardzo znikome przełożenie dla oceny wydolności specjalnej ze względu na brak odzwierciedlenia konkretnych czynności wykonywanych w danej dyscyplinie sportowej. Twierdzą oni bowiem, że wysiłki psychomotoryczne są dużo bardziej wymagające dla organizmu, niż same wykonanie identycznego obciążenia bez uwzględnienia skomplikowanego procesu myślowego, który występuje podczas gry właściwej.

Starosta (2012) sugeruje, iż wymagania stawiane w próbach sprawności specjalnej i występujące w nich liczne elementy KZM angażują organizm do zdecydowanie większego poboru tlenu niż w rzeczywistości jest to potrzebne. Sądzi on, że dzieje się tak ze względu na to, iż w próbach sprawności specjalnej znacząco obciążany jest system nerwowy, który będąc pobudzonym do pracy jest odpowiedzialny za wzmożone funkcjonowanie organizmu, poprzez co doprowadza się z kolei do większego i szybszego wyczerpania organizmu.

Sugerowanie się tylko na tym czy dani zawodnicy są wytrzymali, czy też szybcy nie uwzględniając przy tym w jakim stopniu są wytrzymali i szybcy z piłką podczas typowych sytuacji meczowych, można doprowadzić do błędnych decyzji podczas selekcji co jednoznacznie sugeruje, iż należy uwzględniać w ocenie wydolności jak i podczas selekcji specyficzną technikę przemieszczania się, którą wykorzystuje się do prowadzenia gry właściwej (Chmura 2001). W związku z powyższym w konkretnych dyscyplinach sportu wymaga się przeprowadzać adekwatne do nich testy sprawności specjalnej, które w znacznej mierze są dokładniejsze w stosunku do testów sprawności ogólnej (Szopa i wsp. 2000).

Każdy rodzaj testu należy wykonywać pod kątem przydatności i stosownej specyficzności w konkretnej dyscyplinie sportowej oraz wykonywać go stosunkowo systematycznie dla zachowania zasady rzetelności (Szopa i wsp. 2000). W przeciwnym wypadku poprzez uzyskane wyniki można otrzymać bardzo mylny obraz rzeczywistości a co za tym idzie wyciągnięte wnioski i zastosowane w stosunku do nich działania spowodują, że efekty wykonanej pracy mogą nie być w pełni zadowalające (Szopa i wsp. 2000).

Nie ulega wątpliwości natomiast, że wszelkiego rodzaju testy lub próby wysiłkowe są przydatne ponieważ możemy ujrzeć efekty pracy treningowej nie tylko krótkotrwałe ale i te długofalowe, dzięki którym możemy prześledzić jak zmienił się organizm człowieka na przestrzeni dekad, czy też pokoleń oraz przewidzieć z dużą dozą prawdopodobieństwa jak dana sytuacja będzie klarowała się w przyszłości (Szopa i wsp. 2000). Jak twierdzi Jastrzębski (2004a) z perspektywy praktyki sportowej systematyczne zbieranie danych poprzez prowadzenia wszelkiego rodzaju testów skraca czas i doskonali proces selekcji.  

Starosta (2012) przypuszcza, że w dobie postępu nauki i medycyny sportowej zapewne stworzone zostanie narzędzie badawcze umożliwiające zastosowanie nie tylko w warunkach laboratoryjnych ale także takie, które w warunkach treningowych jak i meczowych da wiele cennych i pomocnych informacji efektywnie wpływających na kształt procesu treningowego oraz usprawni procesy naborów i selekcji, gdzie ta ostatnia jak twierdzi Kosendiak (2013) winna wykazywać długotrwały i wielostopniowy charakter. Wszyscy z przedstawionych w tym rozdziale autorzy twierdzą, że testowanie nie powinno być celem samym w sobie ponieważ najważniejszym testem i próbą w procesie szkoleniowym weryfikującym zastosowane obciążenia treningowe i wszelakie inne podjęte działania są tylko i wyłącznie końcowe wyniki sportowe.

Źródło:

Astrand P.-O, Rodahl K. (1986) Text book of Work Phisiology. McGraw-Hill, 300

Borkowski J. (2010). Energetyka wysiłków [w]: Testy fizjologiczne w ocenie wydolności fizycznej. Zatoń M. (red.), Jastrzębska A. PWN Warszawa.

Chmura J. (2001). Szybkość w piłce nożnej. AWF Katowice.

Donatelli R. (2011). Rehabilitacja w sporcie. Elsevier Urban & Partner Wrocław.

Gustaw T. (2014). Wpływ okresu przygotowawczego na zmienność parametrów tlenowych piłkarzy ręcznych MKS Wieluń. Praca magisterska. Promotor pracy: dr hab. Zbigniew Borysiuk prof. PO. Wydział Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii Politechniki Opolskiej.

Górski J. (2011). Fizjologia wysiłku i treningu  fizycznego. PZWL Warszawa.

Jaskólski A., Jaskólska A. (2006). Podstawy fizjologii wysiłku fizycznego z zarysem fizjologii człowieka. AWF Wrocław.

Jastrzębska A. (2010). Wydolność fizyczna [w]: Testy fizjologiczne w ocenie wydolności fizycznej. Zatoń M. (red.), Jastrzębska A. PWN Warszawa.

Jastrzębski Z. (2004). Kontrola treningu w piłce ręcznej. AWF Gdańsk.

Kosendiak J. (2013). Projektowanie systemów treningowych. Studia i monografie. AWF Wrocław, 97

Nazar K. (2013) Fizjologia wysiłków fizycznych [w]: Medycyna sportowa. Jegier A. (red.), Nazar K., Dziak A.. PZWL Warszawa.

Starosta W. (2012). Interdyscyplinarne uwarunkowania treningu sportowego dzieci i młodzieży. Estrella Warszawa.

Szopa J., Mleczko E., Żak S. (2000). Podstawy antropomotoryki.wyd. II, PWN Warszawa-Kraków.

Żołądź J. (2001). Nowe spojrzenie na zależność poboru tlenu od mocy generowanej przez mięśnie szkieletowe człowieka. Sport Wyczynowy, 7-8, 61-66

Żołądź J. (2007). Fizjologia wysiłku fizycznego [w]: Fizjologia człowieka: podręcznik dla studentów medycyny. red. Konturek S. Wyd. II, Elsevier Urban & Partner Warszawa.

Najnowsze